Nằm trên trục đường Lý Thường Kiệt sầm uất thuộc phường Hạnh Thông (trước đây thuộc phường 7, quận Gò Vấp), Đền thờ họ Trương và Khu mộ ông bà Trương Minh Thành (địa chỉ 82/5 Lý Thường Kiệt và hẻm 102 Lý Thường Kiệt) đã được UBND TP.HCM chính thức công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố vào cuối tháng 8/2025. Đây là minh chứng sống động cho bề dày lịch sử gần 200 năm của dòng họ Trương Minh – một dòng họ có nhiều công thần văn võ song toàn, góp phần khai khẩn và bảo vệ vùng đất Gia Định – Sài Gòn xưa.
Theo gia phả và tài liệu lịch sử, dòng họ Trương Minh di cư từ miền Trung (Quảng Bình, Bình Định) vào Gia Định từ khoảng năm 1745 và lập nghiệp tại làng Hạnh Thông. Ông tổ khai canh đầu tiên định cư tại đây vào đầu xuân năm Mậu Dần (khoảng 1758), cách nay gần 270 năm. Khu di tích đã tồn tại và gắn bó với địa phương qua gần hai thế kỷ.
Đền thờ (còn gọi là Trương gia từ đường hoặc Thanh Hà Đường) là nơi thờ tự các bậc tiền nhân nổi bật của dòng họ, tiêu biểu là Thượng thư Bộ Lễ Trương Minh Thành (Thành Tín hầu) – công thần bậc nhất triều Nguyễn. Con trai ông là Thượng thư Bộ Hộ Trương Minh Giảng (Bình Thành bá) cũng được thờ tự trang trọng tại đây. Ông Trương Minh Giảng là danh tướng văn võ song toàn, từng tham gia nhiều chiến dịch quan trọng, giữ chức Tổng tài Quốc sử quán triều Nguyễn, được hậu thế tôn vinh như một vị công thần xuất sắc của vùng đất Nam Bộ.
Bên cạnh đó, Trương Minh Ký – nhà giáo, nhà báo, nhà văn hóa nổi tiếng cuối thế kỷ 19, cũng được thờ tự tại đền thờ. Ông là hậu duệ đời thứ năm của dòng họ, có chung tổ tiên với Trương Minh Giảng (ông gọi Trương Minh Giảng bằng ông chú). Trương Minh Ký là một trong những trí thức tiên phong góp phần truyền bá tân học, phát triển báo chí và giáo dục tại Nam Kỳ. Việc thờ tự cả ba nhân vật lớn này tại một di tích càng khẳng định giá trị lịch sử – văn hóa sâu sắc của khu vực.
Khu mộ ông bà Trương Minh Thành nằm cách đền thờ khoảng 50 mét về phía nam và đông, tại hẻm 102 Lý Thường Kiệt. Đây là công trình kiến trúc lăng mộ hợp chất điển hình dành cho các vị quan đại thần triều Nguyễn vào nửa đầu thế kỷ 19. Khu mộ được xây dựng chủ yếu bằng hợp chất ô dước (vôi trộn với hồ ô dước – một loại chất kết dính truyền thống bền vững thời Nguyễn), kết hợp với các chi tiết bằng đá và đá ong.
Khu mộ có bờ thành hình chữ nhật bao quanh (kích thước khoảng 6x10m, cao 0,6m), hai trụ đá vuông tại cổng mộ với đầu trụ chạm khắc búp sen lớn. Một số ngôi mộ phụ trong khu vực sử dụng đá ong nguyên khối. Kiến trúc này không chỉ thể hiện địa vị cao quý của gia tộc mà còn phản ánh rõ phong cách lăng mộ quan lại Nam Bộ thời Nguyễn – trang nghiêm, vững chãi và hài hòa với thiên nhiên.
Hiện nay, khu di tích do hậu duệ dòng họ Trương Minh trực tiếp trông coi, quản lý. Hằng năm, con cháu họ Trương vẫn tụ họp cúng tổ vào mùng 10 Tết và ngày 22 tháng 6 âm lịch.
Ông bà Trương Minh Thành cùng các bậc tiền hiền như Trương Minh Giảng, Trương Minh Ký không chỉ là những vị quan thanh liêm, có công khai khẩn đất đai mà còn góp phần định hình vùng đất Gia Định phồn thịnh. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng, việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích này càng trở nên quan trọng, góp phần làm phong phú bản sắc văn hóa của phường Hạnh Thông và Thành phố mang tên Bác. Việc công nhận di tích không chỉ tôn vinh công lao tiền nhân mà còn khẳng định giá trị giáo dục truyền thống “uống nước nhớ nguồn” cho thế hệ hôm nay và mai sau.